Hãy hình dung một nhà máy chế biến thủy sản ở Cần Thơ vào mùa cao điểm. Họ ký hợp đồng một tháng với vài chục lao động thời vụ, như vẫn làm nhiều năm nay. Theo Luật Việc làm năm 2013, nhóm này không thuộc diện đóng bảo hiểm thất nghiệp, vì mốc cũ là hợp đồng từ đủ ba tháng trở lên.
Từ ngày 1/1/2026, mốc ấy không còn. Luật Việc làm số 74/2025/QH15 đưa người làm việc theo hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ một tháng trở lên vào diện bắt buộc tham gia bảo hiểm thất nghiệp1,2.
Và luật nói thêm một câu quan trọng: quy định áp dụng kể cả khi hai bên gọi văn bản bằng tên khác, miễn nội dung thể hiện có việc làm, có trả công, và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên2. Đổi tên "hợp đồng cộng tác viên" không làm nghĩa vụ biến mất.
Ba nhóm mới phải đóng
Ngoài mốc một tháng, Điều 31 của luật đưa thêm hai nhóm vào diện bắt buộc2:
- Người làm việc không trọn thời gian, nếu tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất. Đây là lần đầu nhóm bán thời gian được quy định rõ.
- Người quản lý doanh nghiệp, quản lý hợp tác xã có hưởng lương: kiểm soát viên, người đại diện phần vốn, thành viên hội đồng quản trị, tổng giám đốc, giám đốc hợp tác xã và các chức danh tương đương.
Với nhiều doanh nghiệp, nhóm thứ hai là phần dễ bị bỏ sót nhất, vì lâu nay bảng lương của ban điều hành thường được xử lý tách khỏi bảng lương nhân viên.
Người lao động nhận được gì khác trước
Ở phía chế độ, bốn thay đổi đáng chú ý3:
Thời điểm hưởng trợ cấp thất nghiệp được tính từ ngày làm việc thứ 11 kể từ ngày nộp đủ hồ sơ, thay vì ngày làm việc thứ 16 như luật cũ.
Mức hưởng hằng tháng vẫn là 60% bình quân tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp của sáu tháng gần nhất, nhưng trần được thống nhất cho mọi đối tượng: không quá 5 lần mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm chấm dứt hợp đồng. Luật cũ dùng hai cách tính khác nhau cho khu vực nhà nước và khu vực doanh nghiệp.
Chế độ "hỗ trợ học nghề" được đổi thành hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề, và bổ sung hỗ trợ tiền ăn trong thời gian học, bên cạnh học phí.
Với doanh nghiệp, điều kiện xin hỗ trợ đào tạo để duy trì việc làm đã được nới: không còn phải chứng minh "không đủ kinh phí", và các tình huống được hỗ trợ được liệt kê rõ hơn, gồm thay đổi cơ cấu hoặc công nghệ vì lý do kinh tế, thiên tai, hỏa hoạn, địch họa, dịch bệnh nguy hiểm, hoặc phải di dời, thu hẹp địa điểm theo yêu cầu của nhà nước.
Nghĩa vụ mới: đăng ký lao động
Phần ít được nhắc tới nhưng tạo ra việc nhiều nhất cho bộ phận nhân sự là đăng ký lao động. Từ ngày 1/7/2026, với người lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, doanh nghiệp thực hiện đăng ký thông tin lao động đồng thời với hồ sơ đăng ký hoặc điều chỉnh bảo hiểm xã hội, theo hướng dẫn tại Nghị định 318/2025/NĐ-CP4. Các nhóm còn lại áp dụng theo lộ trình tiếp theo của nghị định này.
Quy trình gồm ba bước: người lao động cung cấp thông tin và chịu trách nhiệm về tính chính xác; doanh nghiệp khai cùng lúc với hồ sơ bảo hiểm xã hội; cơ quan bảo hiểm xã hội tiếp nhận và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu về người lao động4.
Mức phạt đã có. Theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP, người lao động không cung cấp hoặc cung cấp sai thông tin bị phạt 1 đến 2 triệu đồng. Doanh nghiệp không đăng ký hoặc không điều chỉnh thông tin bị phạt theo quy mô: 10 đến 20 triệu đồng nếu vi phạm với 1 đến 50 người, 20 đến 30 triệu đồng với 51 đến 100 người, và 30 đến 40 triệu đồng với từ 101 người trở lên. Ngoài phạt tiền còn bị buộc thực hiện việc đăng ký4.
Việc cần làm trong tháng này
Phần lớn rủi ro không nằm ở chỗ doanh nghiệp cố tình né, mà ở chỗ danh sách đóng bảo hiểm được lập từ năm ngoái và chưa ai rà lại theo mốc mới. Ba nhóm dễ sót là lao động thời vụ ký hợp đồng ngắn, nhân sự bán thời gian, và chính ban điều hành.
